Memur izin hakları: yıllık, mazeret, hastalık, refakat ve aylıksız izin

İzin, memurun en sık kullandığı ve en çok tartıştığı haktır: "Geçen yıldan kalan iznim yanar mı?", "Babalık izni on gün mü?", "Rapor izinden düşer mi?" Cevapların hemen hepsi 657 sayılı Kanun'un 102 ila 108. maddelerinde yazılı. Bu yazı o maddeleri sadeleştirir; sonunda sözleşmeli personel ve kamu işçisi için farkları verir.

Yıllık izin (m.102-103)

• Hizmeti 1 yıldan 10 yıla kadar olanlara yılda 20 gün, 10 yıldan fazla olanlara 30 gün.
• Hizmet süresi hesabında geçmiş memuriyet, askerlik ve kanunen sayılan diğer süreler dikkate alınır; aday memur ilk yılını doldurmadan izin kullanamaz (aday memurlara bir yılı doldurunca izin verilir).
• Zorunlu hallerde, izin yerinin uzaklığına göre gidiş ve dönüş için en çok ikişer gün eklenebilir; bu amirin takdirindedir.
• Yıllık izin amirin uygun bulacağı zamanlarda, toptan ya da parça parça kullanılır. Kurum, hizmetin aksamaması için izin takvimi yapabilir.
• Cari yıl ile bir önceki yılın izni birlikte kullanılabilir. Daha eski yılların kullanılmayan izinleri düşer. Yani 2026'da 2025'ten kalan izni kullanabilirsin; 2024'ten kalan yanar.
• Öğretmenler yaz ve dinlenme tatillerinde izinli sayılır; ayrıca yıllık izin kullanmazlar (m.103). Hastalık ve mazeret izinleri saklıdır.

Mazeret izinleri (m.104)

Doğum (analık) izni

• Doğumdan önce 8 hafta, doğumdan sonra 8 hafta, toplam 16 hafta. Çoğul gebelikte doğum öncesine 2 hafta eklenir.
• Sağlık durumu uygunsa ve doktor onaylarsa doğumdan önceki 3 haftaya kadar çalışılabilir; çalışılan süre doğum sonrasına eklenir.
• Erken doğumda kullanılamayan doğum öncesi izin, doğum sonrasına eklenir.
• Doğumda ya da doğum sonrasında annenin ölümü halinde kalan izin babaya verilir.
• Analık izninin bitiminden sonra, isteğe bağlı olarak, birinci doğumda 2 ay, ikincide 4 ay, sonrakilerde 6 ay yarım zamanlı çalışma yapılabilir (m.104/F); bu sürede maaşın yarısı ödenir.

Babalık, evlenme, ölüm (m.104/B)

• Eşi doğum yapan memura 10 gün babalık izni.
• Kendisinin ya da çocuğunun evlenmesinde 7 gün.
• Eşinin, çocuğunun, kendisinin ya da eşinin ana, baba ve kardeşinin ölümünde 7 gün.

Bu izinler isteğe bağlıdır ve amir tarafından verilmek zorundadır; takdir hakkı yoktur.

Amirin takdiriyle mazeret izni (m.104/C)

Yukarıdakiler dışındaki mazeretler için, yıllık izinden düşülmeksizin, yılda toplam 10 gün mazeret izni verilebilir. Zaruret halinde 10 gün daha verilebilir; ancak bu ikinci 10 gün ertesi yılın yıllık izninden düşülür. Bu izin amirin takdirindedir.

Süt izni (m.104/D)

Analık izninin bitiminden itibaren ilk 6 ay günde 3 saat, ikinci 6 ay günde 1,5 saat. Saatlerin hangi bölümde kullanılacağını memur kendisi belirler; amir karışamaz.

Engelli çocuk ve ağır hasta yakını için (m.104/E)

En az yüzde 70 engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğun hastalanması halinde, hastalık raporuna dayalı olarak, ana ya da babadan yalnız birine yılda 10 güne kadar mazeret izni verilir.

Hastalık ve refakat izni (m.105)

• Memura, aylık ve özlük hakları korunarak, verilecek raporda gösterilecek lüzum üzerine; kanser, verem ve akıl hastalığı gibi uzun süreli tedavi gerektiren hastalıklarda 18 aya kadar, diğer hastalıklarda 12 aya kadar hastalık izni verilir.
• Bu sürelerin sonunda iyileşmeyen memur hakkında, raporla tespit edilen süre kadar bir kez daha aynı süre izin verilebilir; yine iyileşmezse emeklilik hükümleri uygulanır.
• Görevi sırasında ya da görevden dolayı kazaya uğrayan ya da meslek hastalığına tutulan memur, iyileşinceye kadar izinli sayılır.
• Refakat izni: bakmakla yükümlü olduğu ana, baba, eş, çocuk ya da kardeşinin ağır bir kaza geçirmesi ya da tedavisi uzun süren bir hastalığı olması halinde, sağlık kurulu raporuyla, 3 aya kadar aylıklı refakat izni verilir; gerekirse bir katına kadar uzatılır.
• Hastalık raporlarının hangi hallerde, hangi hekimler tarafından verileceği ayrı bir yönetmelikle düzenlenir. Tek hekim raporu bir defada en çok 10 gün, yılda toplam 40 gündür; aşan kısım için sağlık kurulu raporu gerekir.

Hastalık izni yıllık izinden düşülmez; ayrı bir izindir. Raporun kuruma bildirilmesi zorunludur; bildirmemek disiplin sorumluluğu doğurur.

Aylıksız izin (m.108)

• Refakat için: 105. maddedeki refakat izninin bitiminde, refakatin devam ettiği belgelenirse 18 aya kadar aylıksız izin.
• Doğum sonrası: analık izninin bitiminden itibaren, memur ya da eşi memur olan babaya, doğum tarihinden itibaren 24 aya kadar aylıksız izin. Evlat edinmede de 24 ay.
• Askerlik: muvazzaf askerlik süresince aylıksız izinli sayılma.
• Eşin yurt dışı görevi: eşi yurt dışında görevli olan ya da yurt dışında öğrenim gören memura, eşinin görev süresi kadar, en çok 8 yıla kadar aylıksız izin.
• Beş yıl hizmet sonrası: en az 5 yıl hizmeti olan memura, memuriyeti boyunca en çok 1 yıla kadar, iki parçaya bölünebilen aylıksız izin. Hangi gerekçeyle istendiğinin bir önemi yoktur; ancak amirin uygun bulması gerekir.

Aylıksız izinde maaş ödenmez, emeklilik için borçlanma yapılabilir, izin sonunda aynı kadroya dönülür.

Sözleşmeli personel (4/B) ve kamu işçisi farkları

• Sözleşmeli personel: Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar'a göre 1 yıldan 10 yıla kadar hizmeti olanlara 20 gün, 10 yıldan fazla olanlara 30 gün yıllık izin; mazeret, doğum ve hastalık izinleri 657'ye koşut düzenlenmiştir. Sözleşme ücretinde kesinti olmadan hastalık izni 30 güne kadar; aşan kısım SGK geçici iş göremezlik ödeneğine döner.
• Kamu işçisi: 4857 m.53'e göre 1–5 yıl hizmeti olana 14 gün, 5–15 yıl olana 20 gün, 15 yıldan fazla olana 26 gün; 18 yaşından küçük ve 50 yaşından büyük işçilere en az 20 gün. Toplu iş sözleşmeleri bu süreleri artırır; kamu işçisi TİS'lerinde 20–30 gün yaygındır. Babalık, evlenme ve ölüm izni 4857 ek m.2'de: evlenme ve ölüm 3 gün, babalık 5 gün; TİS'lerle artırılır. Yıllık izin ücreti peşin ödenir, izin süresi işçi tarafından bölünemez; ancak tarafların anlaşmasıyla bir bölümü 10 günden az olmamak üzere parçalara bölünebilir.

Kaynaklar

1. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, m.102-108
2. Devlet Memurlarına Verilecek Hastalık Raporları ile Hastalık ve Refakat İznine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (RG 29.10.2011, 28100)
3. Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar (BKK 7/15754)
4. 4857 sayılı İş Kanunu, m.53-60 ve ek m.2

Bu yazı genel bilgi verir, hukuki danışmanlık değildir. Kurumunuzun uygulaması ve güncel mevzuat esastır; önemli kararlardan önce kaynaklardaki resmî metinleri okuyun.